Bielsko-Biała: miasto o tej nazwie istnieje od 1 stycznia 1951 r, kiedy to oficjalnie połączono dwie odrębne dotąd miejscowości, leżące na przeciwległych brzegach rzeki Białej, stanowiącej granicę Śląska i Małopolski. Przypieczętowano w ten sposób długi proces historyczny, który w XIX stuleciu doprowadził do powstania jednej całości gospodarczej z dwóch miast o zazębiającej się, lecz odmiennej historii, całości już wówczas niejednokrotnie określanej obecnym mianem.
Burze dziejowe i przemiany jakie zaszły w XX wieku do tego stopnia przekształciły obraz Bielska-Białej, iż dzisiaj dla gości odwiedzający miasto u stóp Beskidów wiele aspektów jego historii budzi zdziwienie i zaskoczenie.
Rzeka Biała począwszy od 1457 r. przez długie stulecia pełniła funkcję granicy państwowej.
Mimo położenia na ważnym szlaku handlowym u podnóża Beskidów miasta omijały raczej wielkie wydarzenia historyczne, dzięki czemu ich rozwój przebiegał w miarę spokojnie, mimo codziennych trudności: zarazy, okresów nieurodzaju i głodu, przemarszów i kwaterunków wojsk, pożarów. W miastach nad Białą znajdowały swoje odbicie także konflikty i przemiany społeczne charakterystyczne dla poszczególnych stuleci: bunty chłopskie, spory religijne, konflikty narodowościowe i klasowe.
O charakterze i obliczu miasta zadecydował rozkwit sukiennictwa, zapoczątkowany w Bielsku w XVI w. W sto lat później rzemiosło to zaczęło rozwijać się również na polskiej stronie granicznej Białej. Od początku XIX w. rękodzielnictwo zaczęło ustępować produkcji fabrycznej, by zostać przez nią całkowicie wypartym do końca tegoż stulecia. Aż do lat po II wojnie światowej Bielsko-Bialski ośrodek przemysłu wełnianego należał do największych w tej części Europy.
Uwarunkowania społeczne jak i przynależność polityczna spowodowały, iż mimo silnych powiązań gospodarczych z ziemiami polskimi przez stulecia ciążyło Bielsko pod względem kulturowym w kierunku krajów czeskich i austriackich. Po 1772 r. było to zjawisko charakterystyczne i również dla galicyjskiej Białej. Proces ten nasilił się szczególnie w drugiej połowie XIX w., kiedy to szeroko czerpano wzorce kulturowe zwłaszcza ze stolicy monarchii, Wiednia. Świadectwem tej epoki pozostaje po dzień dzisiejszy architektura i pewien specyficzny klimat miasta, wspólny dla głównych ośrodków dawnych Austro-Węgier.
II wojna światowa, jak wspomniano na wstępie, zmieniła zasadniczo obraz miasta, kładąc kres jego wielonarodowości, przerywając wielowiekowe powiązania i przez długie lata skazując na zapomnienie nawet jego historię.

Z DZIEJÓW POLITYCZNYCH.

Bielsko powstało w wyniku akcji kolonizacyjnej, prowadzonej przez książąt śląskich w 2 połowie XIII w. Obok istniejącego od XII w. centrum osadniczego, jakim było grodzisko w Starym Bielsku, lokowano wówczas wsie Stare Bielsko, Komorowice, Lipnik, Mikuszowice i Kamienicę oraz samo miasto Bielsko, wzmiankowane po raz pierwszy w dokumencie z 1312 r.
Miasto rozwijało się pomyślnie, obdarzane przywilejami przez kolejnych Piastów Cieszyńskich. Otoczone było fortyfikacjami, posiadało murowany zamek, wzniesiony po 1358 r. w miejscu wcześniejszego gródka drewnianego. W 1447 r. ukończono budowę kościoła św. Mikołaja, który jako siedziba parafii zastąpił kościół św. Stanisława w Starym Bielsku.
W 1457 r., po powrocie do Polski Księstwa Oświęcimskiego, rzeka Biała awansowała z granicy dzielnicowej do roli granicy państwowej polsko-czeskiej.
Bielsko wraz z okolicą w 1572 r. wydzielono z Księstwa Cieszyńskiego, tworząc tzw. mniejsze państwo stanowe. Kolejni właściciele (Promnitz, Schaffgotsch, Sunneghowie) dbali o jego rozwój popierając szczególnie rzemiosło, koncentrujące się na przedmieściach. Mimo nieszczęść XVII w. (wojna 30-letnia, najazd Szwedów w 1646 r. i Węgrów w 1682 r., pożary w 1659 i 1664 r.) na początku następnego stulecia Bielsko znane było jako prężny ośrodek sukiennictwa. Po kolejnych właścicielach, Solmsie i Haugwitzu, nabyła miasto w 1752 r. książęca rodzina Sułkowskich, której ostatni potomek opuścił Bielsko w 1945 r.
XIX stulecie, wiek pary, przyniosło okres dynamicznego rozwoju Bielska i Białej w ramach Cesarstwa Austriackiego a następnie (od 1867 r.) Austro-Węgier. Miasta przekształciły się w nowoczesne ośrodki przemysłowe, stapiając się z czasem w jeden organizm gospodarczy. W pierwszej połowie stulecia Bielsko niszczone było dwukrotnie przez pożar (1808 i 1836 r.). W latach 50-tych XIX w. oba miasta stały się siedzibami powiatów. Dla Białej znaczącym wydarzeniem było wprowadzenie autonomii Galicji w 1869 r., z kolei Bielsko od 1870 r. cieszyło się specjalnym statutem jako miasto wydzielone w ramach Śląska Austriackiego.
Po 1918 r. oba miasta znalazły się w granicach odrodzonego Państwa Polskiego. Bielsko, zachowujące swój specjalny status, zapewniający prawa ludności niemieckiej, włączone zostało w skład autonomicznego Województwa Śląskiego, Biała należała do woj. krakowskiego. Podczas II wojny światowej oba miasta po raz pierwszy połączono w jedną całość i wcielono do III Rzeszy. Po wojnie powrócono do dawnego podziału, jednak w 1951 r. oba miasta ostatecznie scalono w jeden organizm administracyjny. Kilkakrotnie powiększano jego terytorium, włączając w granice Bielska-Białej otaczające je wioski. W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa, od 1 stycznia 1999 r. jest siedzibą powiatu grodzkiego i ziemskiego.

MIESZKAŃCY

Przez długie stulecia charakterystyczną cechą ludności nad Białą była jej wielonarodowość i wielokonfesyjność. Zgodnie współżyli tu ze sobą Niemcy, Polacy i Żydzi, nie brakowało i innych nacji. Niemcy przybyli tu podczas akcji kolonizacyjnej w XIII w. Zasilani w kolejnych stuleciach następnymi grupami swoich ziomków dominowali w mieście i najbliższej okolicy tworząc specyficzną „wyspę językową”, która miała przetrwać aż do końca II wojny światowej. Napływ ludności żydowskiej rozpoczął się na przełomie XVIII i XIX w. Szybko zyskiwała ona coraz większe znaczenie gospodarcze, asymilując się przy tym przeważnie w kręgu kultury niemieckiej. Zarazem w Białej i Lipniku żyła też liczna grupa ortodoksyjnych Żydów galicyjskich. Od XIX w. niewielką grupę urzędników państwowych i inteligencji technicznej bielsko-bialskiego ośrodka przemysłowego stanowili również Czesi.
Bielsko było silnym ośrodkiem reformacji, zyskując sobie w XIX w. miano „oka protestantyzmu w Austrii”. Nauka Lutra znalazła w Bielsku żywy oddźwięk już w połowie XVI w., do końca tego stulecia miasto stało się niemal w całości protestanckie.
Zasadniczą zmianę przyniósł w 1781 r. patent tolerancyjny cesarza Józefa II, który umożliwił powstanie gminy ewangelickiej w Bielsku, zwanej „bielskim Syjonem”.
Od połowy XIX w. na bazie rodzących się w całej Europie nacjonalizmów pojawiły się w Bielsku i Białej konflikty narodowościowe, zakłócające dotychczasowe zgodne współżycie mieszkańców. Nakładały się na nie konflikty klasowe, jakie przyniósł intensywny rozwój przemysłu. Ich przejawem były m.in. wystąpienia robotnicze w 1872 i 1890 r. Walka o polskość zapoczątkowana została w Białej, ułatwiała ją autonomia Galicji wprowadzona w 1869 r. (m.in. polskie władze lokalne i szkolnictwo). Ośrodkiem polskości w Białej stała się od 1873 r. „Czytelnia Polska”, podobna rolę odegrał w Bielsku „Dom Polski”, założony w 1902 r. Obie te placówki przyczyniły się do zaostrzenia waśni narodowych w zdominowanych przez Niemców miastach.
Włączenie Bielska i Białej do odrodzonego Państwa Polskiego zapoczątkowało proces ich intensywnej polonizacji.
Niestety, stało się zarazem Bielsko silnym ośrodkiem tzw. ruchu młodoniemieckiego o obliczu hitlerowskim, zarazem swoistą „stolicą” mniejszości niemieckiej w Polsce.
Lata 1939-1945 przyniosły kres istnienia miasta i okolicy w takim charakterze, jaki zachowywały przez stulecia. W latach okupacji hitlerowskiej wywieziono do obozów zagłady Żydów, po wojnie musieli opuścić miasto Niemcy. Ich miejsce zajęli Polacy: mieszkańcy okolicznych wiosek, repatrianci z kresów wschodnich i przybysze z Polski Centralnej. Kolejną wielką falę migracji do Bielska-Białej spowodowała rozbudowa przemysłu w latach 70., szczególnie budowa Fabryki Samochodów. Obecnie miasto liczy ok. 190 tys. mieszkańców.

BIELSKA WEŁNA

Pierwszorzędną rolę w dziejach miast nad Białą odegrał przemysł wełniany. Przez stulecia decydował o charakterze miasta, mimo niemałego znaczenia również innych gałęzi produkcji oraz handlu.
Aż do tego czasu podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców Bielska była gospodarka rolna.
Do rozkwitu sukiennictwa przyczynił się okres wojny 30-letniej (1618-1648).
Przywilej króla Jana Kazimierza, nadany bielszczanom w 1660 r. ułatwiał zbyt bielskich sukien w Polsce. Ich jakość stopniowo wzrastała, wprowadzono farbowanie tkanin. Na przełomie XVII i XVIII w. Bielsko stało się głównym ośrodkiem rzemieślniczym Śląska Cieszyńskiego.
Okres największego rozkwitu sukiennictwa cechowego przypadł na lata wojen napoleońskich z uwagi m.in. na wielkie zamówienia ze strony wojska oraz wyłączenie konkurencji angielskiej przez blokadę kontynentalną. Około 1800 r. pracowało w Bielsku 520 mistrzów tkackich, niewielu mniej w Białej. W 1806 r. sprowadzono do Bielska pierwsze maszyny włókiennicze: rozpoczęła się epoka industrializacji. Wkrótce powstawać zaczęły fabryki, wyposażane w najnowsze zdobycze techniczne, m.in. w 1826 r. zastosowano pierwszą maszynę parową. Rozwój przemysłu przyspieszyła liberalizacja polityki wewnętrznej w Austrii po 1859 r.
W 1873 r. istniało w Bielsku, Białej i okolicy ogółem 31 fabryk sukna, 3 przędzalnie, 9 foluszy, 11 farbiarni i 9 zakładów apretury, co stawiało bielsko-bialski ośrodek włókienniczy na trzecim miejscu w Austro-Węgrzech.
Produkowano tkaniny wełniane najwyższej jakości w stosunkowo niewielkich seriach. Fabryki nie były duże, największe zatrudniały maksymalnie do 500-600 pracowników. Ich właścicielami byli wyłącznie Niemcy i Żydzi.
Wzrost zamożności mieszkańców znalazł odbicie w wyglądzie miasta, które od połowy XIX stulecia zaczęło szybko zmieniać swoje oblicze. Pojawiły się reprezentacyjne budowle publiczne, okazałe kamienice mieszczańskie, fabrykanckie wille, parki i zieleńce. Wprowadzano najnowsze udogodnienia cywilizacyjne: doprowadzono do miasta kolej (1855), zbudowano gazownię (1862), elektrownię (1893), linię tramwajową i wodociąg (1895). W 1890 r. oddano do użytku piękny teatr. Było też Bielsko silnym ośrodkiem szkolnictwa, posiadało m.in. stojące na wysokim poziomie gimnazjum i szkołę realną, szkołę przemysłową i ewangelickie seminarium nauczycielskie. Bielsko zyskało miano „małego Wiednia”, na stolicy wzorowała się również galicyjska Biała, która zawsze jednak pozostawała nieco w cieniu bogatszego Bielska.
W okresie międzywojennym Bielsko-Białą zaliczano do najpiękniejszych miast na zachodnich kresach państwa, tutaj notowano najwyższą stopę życiową mieszkańców.
W latach II wojny światowej odebrano fabryki żydowskim właścicielom. Po 1945 r. całość przemysłu upaństwowiono, zarazem komasując zakłady w kilku wielkich przedsiębiorstwach. Od polowy lat 60-tych przystąpiono do unowocześniania i rozbudowy miejscowego przemysłu wełnianego. Niestety okres ostatniego dziesięciolecia przyniósł jego upadek, oznaczający koniec wielowiekowej tradycji. O przeszłości świadczą hale fabryczne, adaptowane obecnie na centra handlowe i usługowe.